Quy luật cuộc đời

Quy luật cuộc đời

 Có lẽ tôi là người về hưu gần như cuối  cùng so với nhóm bạn cùng học ở một lớp đại học ngày xưa.

Ngày ấy cách đây trên dưới 40 năm. Chúng tôi vào học tại khoa Lý trường ĐHSP Hà Nội II năm 1968. Trường ĐHSP Hà Nội II lúc ấy không phải là trường ĐHSP Hà Nội II Xuân Hòa bây giờ, mà là một trường
SPHN Cầu Giấy  tách ra gồm các khoa đào tạo giáo viên dạy các môn tự nhiên, khác với SP I gồm các khoa xã hội. Lúc  mới vào học , Khoa Lý phải đi sơ tán tại Ứng Hòa, Hà Tây. Học sinh có địa chỉ viết thư như là đơn vị quân đội : T112-C2- BC14- L1C.

Ra trường công tác đã gần 40 năm , người đi khắp ngả. Có anh gần thi TN thì vào bộ đội, phục vụ quân đội đến lúc về hưu hoặc hy sinh. Anh thì lên dạy ở miền núi, anh về đồng bằng, có ít người may mắn chuyển sang ngành khác.

Khóa chúng tôi ra trường đi dạy, người  làm chủ nhiệm ngay có lớp học sinh đầu tay tốt nghiệp cấp 3 sau ngày 30 tháng 4 năm 1975. Sau gần 40 năm dạy học, hưởng chế độ bao cấp dài dài nay mọi người gần như về hưu hết. Hôm vừa rồi một nhóm bạn cũ mới có dịp gặp nhau,đi chơi thăm nhà nhau,ôn lại chuyện cũ, hỏi thăm tình hình bây giờ…

Sơ kết lại, trừ một số ít người thuận lợi,còn có thể nói rằng đa phần anh em là vất vả, nhất là chị em nữ. Cũng đúng thôi, vì con người sinh ra và lớn lên trong thời buổi ấy thì phải như thế. Không hy sinh như một số liệt sĩ cũng là may rồi!
 
Hôm vừa rồi, một anh bạn gửi cho tôi một thư điện tử, trong đó có đoạn: 
Cảm ơn ông đã gửi cho tôi một vài bài bổ ích. Mỗi thời kỳ xã hội đều có các học thuyết nhằm giúp con người thoát khỏi bế tắc về tinh thần. Tôi cũng đọc nhiều, và nhìn, xem mọi người để xác định mình nên thế nào? Vài năm gần đây tôi thấy cần làm và hiểu mấy việc thế này:
- Sống thế nào khi mắt mờ chân yếu, tính tình lẩn thẩn ?
- Cố gắng để lại cho con cái có sự hiểu biết.
- Mọi việc phải cố gắng nhưng không được thì chấp nhận, bằng lòng với cái mình có. Cố gắng thông cảm và sống tốt. Đơn giản thế thôi, xin tạm biệt, xem nhiều mắt khó chịu...
Thật là thiết thực. Đọc thư của bạn , tôi cứ nghĩ miên man…
 
Là một  người đi dạy môn Vật lý, đã bao lần mình dạy cho học trò về các định luật và quy luật.Ngoài yêu cầu cần phải dạy cho học sinh những quy luật tất yếu của tự nhiên, tôi thường liên hệ cho các em những quy luật tất yếu của cuộc đời, sao cho các em hiểu biết hơn, sống tốt hơn. Chẳng hạn khi nói về định luật II Niu Tơn”tác dụng và phản tác dụng- lực và phản lực ”, ngoài yêu cầu về mặt khoa học, tôi có nhắn các em và cũng chính nhắc nhở mình : Hãy sống tốt với người khác để mong nhận lại những điều tốt đẹp từ người khác mang đến cho mình. Khi nói về trọng lực là nguyên nhân gây ra sự rơi của các vật, tôi liên hệ đến hiện tượng nước chảy chỗ trũng; đến “ quan hệ nhân quả” : gieo gió gặt bão, ở hiền gặp lành…Nhiều năm sau gặp lại học sinh cũ, có nhiều em khá thành đạt vẫn nhớ những câu liên hệ xưa…
 
Bây giờ về hưu, bắt đầu tập làm quen với nhiều cái mới, cũng là hợp quy luật.
Một anh về hưu  sẽ “Mắt mờ hơn, chân yếu hơn, tính tình lẩn thẩn hơn”. Nhưng lại có nhiều việc phải lo toan hơn trước.
Về hưu, anh phải tham gia nhiều vào các tổ chức xã hội: Hội Cựu giáo chức,Người Cao tuổi, đồng học, đồng ngũ, đồng niên… Anh nào có sức khỏe và được tín nhiệm, nhiệt tình còn giữ “ trọng trách” trong các tổ chức đó,cũng mệt !
Về hưu, anh phải tham gia Hội Người Cao tuổi, phải sống mẫu mực, tuổi cao gương sáng…
Trước đây anh bận đi công tác, những chuyện ma chay,cưới xin cho con cháu, công việc họ đương, xóm giềng tham gia có mức độ,mọi người thông cảm.Nhưng bây giờ không thể thông cảm như xưa.
Trước đây chưa có hoặc có ít các cháu nội ngoại, bây giờ đông hơn. Không trực tiếp nuôi dưỡng nhưng cũng phải lo toan , nhất là giáo dục các cháu  sao cho chúng trở thành những đứa trẻ ngoan, học tốt và không  mắc tệ nạn xã hội…
Trước đây chưa phải lo việc xóm, việc làng nhiều, bây giờ anh phải tham gia đến mức độ nhất định. Chuyện tế lễ, đình đám ở đình,chùa…
Việc họ đương anh “ phải ăn cỗ” nhiều hơn, phải tham gia nhiều hơn các việc trong nhà : Tham gia tìm hiểu, viết gia phả; tham gia công tác khuyến học,đưa dâu,đón rể cho con cháu trong họ…
Vậy thì anh phải tiếp tục học tập, làm quen nhiều cái mới.
 
Điều khó khăn mà anh bạn tôi đã  nói, đó là “ cố gắng để lại cho con cái có sự hiểu biết”.

Liệu mình nói, chúng nó có nghe? Nhiều gia đình con cái không thèm nghe lời bố mẹ. Chúng chẳng cần hiểu ông bà bố mẹ lo toan những gì, cần gì và mong gì ở chúng.Chúng không biết rằng ông bà chúng càng ngày càng mắc chứng ngủ ít hơn. Có việc gì phải lo toan thì mất ngủ ngay, nghĩ ngợi linh tinh, sức khỏe giảm sút…

Mức độ hiểu biết của bố mẹ đã là có hạn. Thế nhưng những hiểu biết, những bài học của bố mẹ truyền cho chúng, chúng rất coi thường.Chúng làm theo ý của chúng, theo sở thích riêng tư của chúng. Chúng còn bảo thủ, lạc hậu hơn cả những người già. Cá biệt có những đứa còn vi phạm pháp luật, mắc vào tệ nạn xã hội.Có những đứa chăm ăn lười làm , vô lễ với người trên; nể sợ “ bạn bè “ hơn cả bố mẹ chúng.

Thật buồn cho những gia đình có những người con như thế. Nhưng đa phần con nhà thầy cô giáo là tốt, biết tôn trọng danh dự của bản thân và cha mẹ mình; biết vượt khó vươn lên. Đến thăm nhà các bạn tôi thấy con cái họ đều ngoan, học hành tốt và thành đạt. Đấy có phải là cái hơn hẳn của người làm  nghề dạy học chăng?

 
 
Còn điều thứ ba của bạn, tôi cũng thường nghĩ tới.
Một lần vào nhà một ông lang người Hoa ở thành phố Lạng Sơn, tôi thấy ông viết một đôi câu, hỏi ra là chữ “ Tri túc thường lạc - Năng nhẫn tự an”.
Hỏi nghĩa câu này là gì, ông giải thích vắn tắt : Biết  dừng, biết đủ thì vui vẻ –Thường xuyên “nhẫn” sẽ được yên bình. Sau này tìm hiểu thêm, có người còn giải thích:

Tri túc là biết đủ, biết mình có được như thế là đủ rồi, không muốn đòi hỏi thêm.
Người tri túc là người biết an phận nên được hạnh phúc.
Người không tri túc thì luôn luôn chạy theo dục vọng, tìm đủ cách để làm thỏa mãn dục vọng, mà dục vọng thì không bờ bến, nên người không tri túc thì cảm thấy lúc nào mình cũng thiếu thốn, nên luôn luôn lo âu phiền não.
Dầu giàu sang bốn biển như Vương Khải, Thạch Sùng, hay như các vua chúa thời xưa, mà không tri túc thì vẫn cho rằng có được bao nhiêu đó chưa đủ, cần phải tìm cách chiếm đoạt thêm, đến mãn đời vẫn lo âu sầu khổ và thường phải chết trong việc làm tôi tớ cho các dục vọng của mình.
Còn như Sào Phủ và Hứa Do, nhà không lành, quần áo không đủ hai bộ, sống thanh bần nơi sằn dã mà tri túc thì thảnh thơi vui thú, an nhàn tự tại.
Sự tri túc là biết ngăn chận lòng tham lam không đáy của con người, để con người tìm thấy được hạnh phúc thực sự trong cuộc sống.
          Trong sách Minh Tâm Bửu Giám, phần an phận, sách Cảnh Hành lục viết rằng:
Tri túc thường lạc, đa tham tất ưu,
Tri túc giả, bần tiện diệc lạc,
Bất tri túc giả, phú quí diệc ưu.
Tri túc thường túc, chung thân bất nhục,
Tri chỉ thường chỉ, chung thân bất sỉ.
Tỉ thượng bất túc, tỉ hạ hữu dư,
Nhược thử hướng hạ, tâm vô hữu bất túc giả.
Nghĩa là:
Biết đủ thường vui, tham nhiều tất lo âu,
Người biết đủ, nghèo hèn cũng vui,
Người không biết đủ, giàu sang cũng lo âu.
Biết đủ thì thường đủ hoài, cả đời không nhục,
Biết dừng lại thường dừng lại, cả đời không thẹn.
Sánh với trên thấy không đủ, sánh với dưới thấy có dư,
Ví bằng nhìn xuống như thế, lòng chẳng có lấy làm không đủ.

                                   Trong sách Đạo Đức Kinh, Đức Lão Tử có viết rằng:

Danh dữ thân thục thân?
Thân dữ hóa thục đa?
Đắc dữ vong thục bệnh?
Thị cố, thậm ái tất thậm phí,
Đa tàng tất hậu vong.
Tri túc bất nhục, tri chỉ bất đãi,
Khả dĩ trường cửu.

Nghĩa là:

Tên tuổi và thân sống, cái nào quí?
Thân sống và của cải, cái nào cần?
Được và mất, cái nào hơn?
Cho nên, yêu lắm thì hao tổn nhiều,
Cất chứa nhiều thì mất nhiều.
Biết đủ không nhục, biết dừng không nguy,
Có thể lâu dài.

Họa mạc đại ư bất tri túc,
Cữu mạc đại ư dục đắc.
Cố tri túc chi túc,
Thường túc hỹ.

Nghĩa là:

Tai họa, không cái nào lớn bằng không biết đủ,
Lỗi lầm, không cái nào lớn bằng lòng muốn được.
Cho nên, biết đủ thì đủ,
Luôn luôn đủ vậy.

“Tri túc tức là Tự tri mãn túc, tự biết mình có đầy đủ, không mong cầu thái quá.
Thiểu dục, Tri túc là hai đức tánh mật thiết với nhau. Thiểu dục: ít ham muốn; Tri túc: có bao nhiêu cũng coi là đủ, dẫu được ít lòng cũng chẳng hối hận.
Niết Bàn Kinh: Tri túc là tự biết hạnh đức mình, sở đắc của mình. Trái với Bất Tri túc là chẳng biết liệu lượng sức mình. Người Tri túc chẳng dám nhận những sự khen tặng, cúng dường, cung kính thái quá của người đời, một niềm phụng sự nết tri túc của mình. Kẻ Bất Tri túc, hạnh tu thì ít mà ngỡ rằng mình có phước đức lớn, đạo quả cao, muốn cho người đời tôn trọng mình. Bực Tỳ kheo bất tri túc như vậy phạm tội nặng là tội ba-la-di (tội nặng nghiêm trọng trong giới luật).
Phật giáo Di kinh: Nếu muốn thoát khỏi mọi sự khổ não nên quán tưởng lẽ Tri túc. Cái phép Tri túc là thấy mình giàu có, vui vẻ, an ổn. Người Tri túc dầu nằm trên đất cũng vẫn an vui. Kẻ Bất Tri túc dầu ở cảnh Thiên đường cũng chẳng vừa ý. Kẻ Bất Tri túc tuy giàu mà nghèo; người Tri túc tuy nghèo mà giàu. Kẻ Bất Tri túc thường bị năm mối tham dục (sắc, thinh, hương, vị, xúc lôi kéo. Người Tri túc trông thấy mà thương xót giùm.” (Trích trong Phật Học Từ Điển của Đoàn Trung Còn)

Còn năng nhẫn tự an ? Ông lang giải thích :
Nhẫn ở đây có thể hiểu là kiên trì nhẫn nại, siêng năng, cần mẫn chăm chỉ lao động học hành; nhẫn cũng có thể hiểu là nhẫn nhịn, nhún nhường. Có thể có lúc phải hiểu là nhẫn nhục,chịu đựng. Nếu thường xuyên giữ được chữ Nhẫn con người sẽ hưởng bình yên.
Điều này gần đúng với ý của anh bạn tôi .Nếu lúc nào cũng hài lòng với chính mình thì không cần phải cố gắng phấn đấu gì? Vậy nên:” Mọi việc phải cố gắng nhưng không được thì chấp nhận, bằng lòng với cái mình có. Cố gắng thông cảm và sống tốt.”
 
Bước vào  tuổi nghỉ hưu, tìm hiểu để biết thêm và dạy được cho con cháu các quy luật cuộc đời, biết vận dụng và chấp nhận quy luật,có thể cũng là một niềm vui của người cao tuổi chăng ? Niềm vui lớn ai cũng mong và hợp quy luật nhất là : Con hơn cha .
                       (Tục ngữ : Con hơn cha, nhà có phúc – Con hơn cha là  nhà có phúc ?)

 

                                    ====================================